Банкаралық бәсекелестік жағдайында әлеуетті қарыз алушыларға қойылатын талаптар қысқарады. Негізінде орташа табысы бар әрбір азамат несие алуға үміткер бола алады. Кредитті төлей отырып, кез келген қарыз алушы пайыздан қалай үнемдеуді ойлайды. Мерзімінен бұрын өтеу — банкке артық төлем жасамаудың ең тиімді тәсілі.
Толық мерзімінен бұрын өтеу кредит шартына көрсетілген мерзімнен бұрын берешекті төлеуді білдіреді. Кейде кестеден артық көлемде ай сайынғы соманы енгізуді көздейтін ішінара өтеу де кездеседі.
Кредиттік міндеттемелерді мерзімінен бұрын тоқтатудың тәртібі Қазақстан заңнамасымен реттеледі. Заңға сәйкес, кредитор қарызды мерзімінен бұрын өтеген кезде өсімпұлдар мен айыппұлдарды өндіріп ала алмайды. Ол берешектің толық сомасы енгізілген күнге дейін ғана пайыздарды төлеуді талап етуге құқылы. Егер шартта мерзімінен бұрын өтеу үшін айыппұлдар мен өсімпұлдар қарастырылғаны айтылса, бұл тармақты сот арқылы жарамсыз деп тануға болады.
Жаңашылдық тек қарыз алушының құқықтарын ғана емес, банкіні де қорғайды. Мәселен, мерзімінен бұрын өтеу тек кредиттік ұйымның келісімімен жүзеге асырылады. Бұл кредитордың бүкіл қарызды бірден енгізуге рұқсат бермеуі мүмкін екенін, яғни өтеу сомасына немесе мерзіміне мораторий белгілеуі мүмкін екенін білдіреді. Әдетте банктер кредитті алғашқы 3 айдың ішінде толық жабуға рұқсат бермейді. Қарыз алушы өз шешімі туралы өтеу күніне дейін кредиторды 30 күн бұрын хабардар етуі тиіс.
Алдымен нені өтеу керек, ал немен күте тұруға болады?
Экспресс-кредиттерді барынша тез өтеу қажет, өйткені олардың үстеме ақысы жеткілікті жоғары. Әдетте олар сауда орталықтарында жиһаз немесе техника сатып алуға жеңілдетілген схема бойынша рәсімделеді. Банкті іздеуге және құжат жинауға кететін шығынды үнемдеуге ұмтылған қарыз алушылар тауар құнын 2 есе артық төлейді.
Қамтамасыз етілмеген тұтынушылық кредитті өтеуді де соза берудің қажеті жоқ. Оны пайдаланғаны үшін төлем кепілдікпен немесе жылжымайтын мүлік кепілдігімен берілетін кредит бойынша қарыз сомасынан 2-2,5%-ке артық.
Ипотека — үлкен сомаға берілетін ұзақ мерзімді кредит. Әдетте оған берешекті ішінара өтеу қолданылады. Оның тиімділігі тек қарыз аннуитеттік төлемдермен өтелген жағдайда ғана сезіледі. Алғашқы бірнеше жылда қарыз алушы іс жүзінде тек пайыздарды төлейді, ал мерзімнің соңында — берешекті.
Демек, ипотеканы мерзімінен бұрын өтеу алғашқы 5-8 жылда барынша тиімді. Егер тұрғын үй қарызы дифференцияланған төлемдермен өтелсе, шешімді мерзімінен бұрын өтеу сомасына қарай қабылдау керек. Егер ол шамалы болса, төлемді бірнеше мыңға азайту үшін соңғы ақшаны берудің қажеті жоқ.
Неге мерзімінен бұрын өтеуді теріс пайдаланбау керек?
Егер клиент қарызды шартта көрсетілген мерзімнен бұрын жиі өтейтін болса, бұл кейіннен кредиттік қаражат алудан бас тартуға себеп болуы мүмкін. Себебі, кредит берген кезде банк пайда тапқысы келеді. Оны 2-3 есе жылдам өтегенде кредитордың пайдасы мардымсыз болады.
«Қара» тізімдерден бөлек, кредиттік мекемелер «сұр» тізімдерді де жүргізеді; оларға қарызды мерзімінен бұрын өтейтін қарыз алушылар енгізіледі. Егер клиент онда болса, қайта жүгінген кезде кредит алу мүмкіндігі төмендейді. Қазақстанның қолданыстағы заңнамасына сәйкес банк бас тартудың себебін ашып көрсетуге міндетті емес.
Мерзімінен бұрын өтеу — артық төлемдерден үнемдеудің тиімді тәсілі, бірақ оны тым жиі қолдану ұсынылмайды. Кредиттік міндеттемелерді кредиттік шартта қатаң көрсетілген мерзімдерде орындау кредитор мен қарыз алушының арасындағы әрі қарайғы ынтымақтастықтың кепілі болып табылады.
